Hoa cúc: các loại, ý nghĩa, tên tiếng Anh và cách chưng hoa cúc

Hoa cúc là tên gọi quen thuộc cho nhiều loài thuộc họ Cúc (Asteraceae). Trong đó có cúc cảnh thuộc chi Chrysanthemum và những loài khác chi nhưng vẫn mang chữ “cúc” trong tiếng Việt, như cúc vạn thọ, cúc đồng tiền. Hoa được dùng để cắm bình, trang trí ngày Tết, dâng bàn thờ hoặc làm quà tặng. Hiểu đúng tên và đặc điểm từng loại sẽ giúp chọn hoa phù hợp, tránh nhầm cúc cảnh với cúc dùng làm trà.

Hoa cúc là gì? Đặc điểm nhận dạng

Trong thực vật học, họ Cúc có tên khoa học Asteraceae. Điểm dễ nhận thấy ở nhiều thành viên của họ này là cụm hoa trông giống một bông duy nhất. Thực ra, đầu hoa tập hợp nhiều hoa nhỏ trên cùng một đế: những hoa ở rìa có thể có phần tràng dài giống cánh hoa, còn các hoa ở trung tâm thường nhỏ, dạng ống. Vì vậy, phần giữa màu vàng của một bông cúc họa mi không đơn giản chỉ là “nhụy” của một hoa riêng lẻ. ^[9]

Chi Chrysanthemum là một nhóm trong họ Cúc. Nhiều giống cúc cảnh dùng làm hoa cắt cành hoặc trồng chậu có liên quan đến phức hợp cúc trồng Chrysanthemum × morifolium. Tên này được cơ sở dữ liệu Plants of the World Online của Vườn thực vật Hoàng gia Kew chấp nhận. Tuy nhiên, không phải loài nào có tên Việt bắt đầu bằng “cúc” cũng thuộc chi này. ^[1]

Các loại hoa cúc phổ biến ở Việt Nam

Khi tìm “các loại hoa cúc”, người đọc thường gặp tên gọi theo hình dáng, kích thước, công dụng hoặc tên thương mại. Bảng dưới giúp phân biệt các loại phổ biến.

Cúc hoa lớn: đại đóa, mâm xôi và cúc mẫu đơn

Cúc đại đóa gây ấn tượng bởi đầu hoa lớn, hợp những chiếc bình cao và không gian trang trọng. Cúc mâm xôi lại nổi bật ở dáng cây, nhiều nhánh phủ đầy hoa tạo thành khối tròn; khi mua nên đánh giá cả tán cây thay vì chỉ xem một bông cận cảnh. Cúc mẫu đơn thường là tên bán hàng cho những bông cúc tròn, dày cánh, tạo hiệu ứng đầy đặn trong bó quà.

Hoa cúc nhỏ: họa mi, Tana, Calimero và Rossi

Hoa cúc nhỏ là cách mô tả kích thước, không phải tên một loài. Cúc họa mi thường được chọn nhờ bông trắng nhụy vàng giản dị; ở Việt Nam loại hoa này gắn với hình ảnh mùa đầu đông. Cúc Tana được ưa chuộng khi cần hoa phụ tạo cảm giác nhẹ và tự nhiên. Calimero và Rossi lại thường xuất hiện như tên các dòng cúc nhỏ trong thương mại hoa cắt cành.

Những loài gọi là “cúc” nhưng khác chi

Cúc vạn thọ có thể thuộc những loài thuộc chi Tagetes, trong đó Tagetes erecta là loài quen thuộc. Cúc đồng tiền thuộc chi Gerbera, với Gerbera jamesonii là một loài được ghi nhận trong dữ liệu thực vật học. Cúc tâm tư thường được dùng để gọi Calendula officinalis. Cả ba cùng thuộc họ Cúc nhưng không phải chi Chrysanthemum. ^[2]

Hoa cúc tiếng Anh là gì?

Hoa cúc tiếng Anh là chrysanthemum khi nói về nhóm cúc cảnh thuộc chi Chrysanthemum; cách gọi ngắn phổ biến trong tiếng Anh Mỹ là mum. Từ daisy mô tả nhiều loại hoa có dạng cánh xòe quanh tâm, không phải bản dịch chính xác cho tất cả loài được gọi là cúc ở Việt Nam. Cách dùng này được thể hiện trong Từ điển Cambridge. ^[3]

Ý nghĩa hoa cúc theo màu sắc và dịp tặng

Trong văn hóa Việt Nam, cúc gắn với hình ảnh thanh nhã, bền bỉ và sự tưởng nhớ. Hoa cúc cũng được nhắc đến trong bộ tứ quý tùng – cúc – trúc – mai, thường tượng trưng cho những phẩm chất mà người xưa coi trọng. Ở Nhật Bản, hình hoa cúc còn xuất hiện trong biểu trưng của Hoàng gia. Đây là các tầng ý nghĩa văn hóa, không phải đặc tính sinh học của cây. ^[4]

Cúc vàng thường được chọn trên bàn thờ, trong dịp lễ Tết và khi thăm hỏi người lớn tuổi. Màu vàng dễ gợi cảm giác ấm áp, tôn kính. Cúc trắng có thể xuất hiện trong những bó hoa trẻ trung như cúc họa mi, nhưng cũng thường được dùng trong hoa chia buồn. Vì vậy, cùng là màu trắng, cách phối và dịp tặng tạo nên thông điệp khác nhau.

Cúc hồng, tím hoặc đỏ thường hợp những thiết kế quà tặng sinh nhật, lời cảm ơn hoặc trang trí nhà, tùy sở thích người nhận. Cúc đồng tiền nhiều màu lại hay được chọn cho không khí chúc mừng. Không có quy tắc rằng một màu hoa chỉ được dùng trong một nghi lễ: tập quán còn khác nhau giữa gia đình, vùng miền và hoàn cảnh.

Cắm hoa cúc bàn thờ: chọn hoa và giữ bình tươi

Cắm hoa cúc bàn thờ thường ưu tiên cúc vàng hoặc cúc trắng với kiểu cắm gọn, cân đối. Nên chọn cành có thân chắc, lá không dập, đầu hoa còn tươi và độ nở khá đồng đều. Nếu dùng hoa cúc đại đóa, bình cao có miệng đủ rộng sẽ dễ đỡ các đầu hoa nặng; với cúc nhiều bông nhỏ, nên cắm thoáng để từng nhánh có khoảng trống.

Trước khi cắm, rửa sạch bình, bỏ hết lá ở phần thân sẽ ngập nước rồi dùng dụng cụ sắc cắt lại gốc cành. Đặt hoa vào nước sạch ngay sau khi xử lý; tránh để cành phơi lâu dưới nắng hoặc gió nóng. Các nguyên tắc này phù hợp với hướng dẫn chăm hoa cắt cành của Royal Horticultural Society và University of Illinois Extension. ^[5]

Về bố cục, người mới có thể bắt đầu bằng một cành cao gần giữa bình, các cành còn lại thấp dần về hai phía, tạo dáng cân đối khi nhìn từ trước. Nếu bàn thờ sát tường, không cần cắm tỏa tròn cả bốn hướng. Một số gia đình thích số cành lẻ, nhưng đó là quan niệm và tập quán riêng; không có số lượng bắt buộc cho mọi gia đình.

Để bình hoa giữ dáng lâu hơn, kiểm tra mực nước hằng ngày, thay nước và cắt lại gốc sau vài ngày, loại bỏ cành đã úa. Đặt bình tránh nắng trực tiếp và nguồn nhiệt. Độ bền của hoa còn phụ thuộc giống, độ nở lúc mua, cách vận chuyển và nhiệt độ nơi trưng bày. ^[5]

Chậu hoa cúc chưng Tết và lưu ý an toàn khi sử dụng

Bên cạnh hoa cắt cành, cúc còn được chọn nhiều ở dạng chậu chưng Tết. Phần này gồm cách chọn chậu, phân biệt cúc cảnh với cúc làm trà và lưu ý khi nhà có thú cưng.

Chọn chậu hoa cúc chưng Tết

Chậu cúc mâm xôi hoặc cúc đại đóa thường được chọn để đặt ngoài hiên, cửa nhà hay góc sân dịp Tết. Nếu muốn trưng một cặp, nên ưu tiên hai chậu có độ cao, đường kính tán và màu hoa tương đối đồng đều. Cúc mâm xôi hợp nơi muốn tạo khối tròn mềm mại; cúc đại đóa phù hợp người thích những bông nổi bật, dễ nhìn từ xa.

Khi mua chậu hoa cúc, quan sát nụ còn nhiều và phân bố đều, lá xanh, cành chắc, bầu không bị xô lệch. Chậu đã nở kín có thể cho hiệu ứng đẹp ngay, nhưng chậu còn nụ thường phù hợp hơn nếu muốn tiếp tục ngắm hoa trong những ngày sau. Hãy hỏi nhà vườn giống cúc, điều kiện trồng và vị trí nên đặt, thay vì chỉ dựa vào kích thước chậu.

Theo Royal Horticultural Society, cúc trồng chậu cần giá thể thoát nước tốt và ánh sáng phù hợp. Ở nhà, nên kiểm tra bầu trước khi tưới, tránh đọng nước và hạn chế thay đổi môi trường trưng bày quá đột ngột. ^[6]

Cúc cảnh khác cúc làm trà

Không dùng hoa cúc mua để trang trí, cắm bình hoặc chưng Tết để tự pha trà. Một số loại cúc được trồng và chế biến làm nguyên liệu thực phẩm hoặc dược liệu, nhưng điều đó không có nghĩa mọi chậu cúc cảnh đều dùng được để ăn uống. Hoa bán ở cửa hàng hoa có thể được xử lý bằng sản phẩm dành cho cây cảnh, không phục vụ mục đích thực phẩm.

Penn State Extension khuyến cáo không ăn hoa lấy từ bó hoa, nhà vườn hay cửa hàng cây cảnh khi không được bán cho mục đích thực phẩm, đồng thời nhấn mạnh phải xác định đúng tên khoa học của nguyên liệu. Nếu muốn dùng trà hoa cúc, hãy chọn sản phẩm có thông tin nguyên liệu, nhà sản xuất và hướng dẫn sử dụng rõ ràng; người có bệnh nền, đang dùng thuốc hoặc có tiền sử dị ứng nên hỏi nhân viên y tế khi cần. Bài viết này không hướng dẫn điều trị bệnh hay liều lượng. ^[7]

Hoa cúc có an toàn với chó, mèo không?

ASPCA xếp Chrysanthemum vào nhóm có độc với chó và mèo. Các biểu hiện được liệt kê khi thú cưng ăn phải có thể gồm nôn, tiêu chảy, chảy nhiều nước dãi, mất phối hợp vận động hoặc viêm da. Vì thế, người nuôi thú cưng nên đặt chậu và bình cúc ngoài tầm với; nếu nghi thú đã ăn hoa và xuất hiện triệu chứng, cần liên hệ bác sĩ thú y. ^[8]

Chọn hoa cúc nên bắt đầu từ tên loại, mục đích chưng hoặc tặng, sau đó mới xét màu và dáng. Cúc dùng làm thực phẩm cần có nguồn nguyên liệu riêng; nhà nuôi thú cưng cần lưu ý an toàn trước khi trưng. Người đọc có thể tìm hiểu sâu từng loại hoa trong chuyên mục Loài hoa của Hoarosa.