Cách chăm lan hồ điệp trong nhà: Tưới nước, bón phân, sau Tết

Chăm lan hồ điệp đúng cách gồm bốn việc chính: đặt chậu nơi có ánh sáng tán xạ, chỉ tưới khi giá thể gần khô rồi để nước thoát hết, bón phân loãng khi cây đang phát triển, và giữ nhiệt độ ổn định, tránh nắng gắt hay gió máy lạnh thổi trực tiếp. Sau khi hoa tàn, kiểm tra lại rễ và lá, xử lý cành hoa và tiếp tục nuôi cây để chuẩn bị cho đợt hoa sau. ^[1][2]

Lan hồ điệp (Phalaenopsis) khá dễ chăm trong nhà, nhưng chậu ghép nhiều bầu, cây trồng trong dớn hay vỏ thông có nhu cầu nước khác nhau. Bài viết tập trung vào việc chăm hằng tuần; khi rễ hỏng hoặc giá thể đã mục, xem thêm hướng dẫn cách trồng lan hồ điệp để thay chậu.

Đặt lan hồ điệp ở đâu trong nhà?

Ánh sáng: đủ sáng nhưng không để nắng chiếu trực tiếp

Lan hồ điệp phát triển tốt nhất dưới ánh sáng mạnh nhưng gián tiếp; cửa sổ hướng đông hoặc hướng bắc là vị trí lý tưởng. Cửa sổ hướng nam cần rèm mỏng che bớt nắng. ^[1] Với cửa sổ nhận nắng chiều, nên dùng rèm hoặc đặt chậu lùi xa kính. Nếu đặt ở phòng không có cửa sổ hoặc trên bàn làm việc, cần bổ sung đèn trồng cây. ^[2]

Màu lá cho biết cây nhận đủ sáng hay chưa: lá xanh nhạt là đủ sáng; lá xanh đậm và cứng là thiếu sáng; mép lá ửng hồng, đỏ hoặc lá ngả vàng là thừa sáng. ^[2] Nên quan sát cả cây, không kết luận dựa trên một chiếc lá.

Nhiệt độ, gió lùa và lan trong phòng máy lạnh

Nhiệt độ phù hợp với lan hồ điệp trong nhà là khoảng 21–27°C ban ngày và 16–21°C ban đêm; không để cây ở nơi dưới khoảng 13°C. ^[1] Tránh đặt chậu trước luồng gió điều hòa, cạnh cửa ra vào thường xuyên mở hoặc sát kính hứng nắng: nhiệt độ thay đổi liên tục dễ làm rụng nụ. Khi miền Bắc vào đợt rét, chuyển cây vào nơi kín gió.

Trong văn phòng, không đặt chậu ngay dưới cửa gió hay trước quạt. Khi chuyển cây từ phòng lạnh ra ban công, chọn chỗ có nhiệt độ và ánh sáng gần tương đương, rồi theo dõi nụ trong vài ngày sau khi chuyển.

Độ ẩm và độ thông thoáng

Lan hồ điệp cần độ ẩm không khí khoảng 40–60%, đồng thời phải có không khí lưu thông quanh cây. ^[1][3] Phòng máy lạnh thường khô; có thể đặt chậu trên khay sỏi có nước để tăng độ ẩm, nhưng đáy chậu phải cao hơn mặt nước để rễ không bị ngâm. Phun sương thường không đủ để tăng độ ẩm trong nhà. ^[2]

Cách tưới nước và bón phân cho lan hồ điệp

Kiểm tra giá thể và rễ trước khi tưới

Không có lịch tưới cố định cho mọi chậu. Nguyên tắc chung là tưới đẫm rồi để giá thể khô bớt trước lần tưới sau; cây đang phát triển hoặc đang ra hoa cần tưới thường hơn. ^[1] Lan hồ điệp không có giả hành dự trữ nước nên không được để khô kiệt. ^[3]

Trước khi tưới, chạm vào giá thể phía trong, nhấc chậu xem đã nhẹ hơn chưa hoặc nhìn rễ qua thành chậu trong. Rễ khỏe có màu trắng bạc khi khô và chuyển xanh sau khi hút nước. ^[2] Nếu bầu dớn bên trong còn ướt thì chưa tưới, dù rễ bên ngoài đã bạc.

Khi giá thể gần khô, tưới bằng nước sạch ở nhiệt độ phòng đến khi nước chảy qua lỗ đáy, để ráo rồi mới đặt chậu lại vào chậu trang trí. Nên tưới vào buổi sáng. Không để nước đọng trên lá hoặc ở nách lá vì dễ gây bệnh. ^[3] Trong điều kiện nhà lưới, Viện Nghiên cứu Rau quả khuyên tưới trong khoảng sau 10 giờ sáng và trước 3 giờ chiều, thường xuyên kiểm tra để giá thể không khô quá hoặc ướt quá. ^[8]

Bảng dưới đây là lịch kiểm tra tham khảo, không phải lịch tưới: nếu giá thể vẫn ẩm thì chờ thêm.

Bón phân: loãng, đúng giai đoạn, đúng hướng dẫn trên bao bì

Bón quá nhiều làm lan phát triển lá mạnh nhưng ít hoa. University of Maryland Extension hướng dẫn bón phân chuyên cho lan sau mỗi 3–4 lần tưới với cây đang phát triển hoặc đang ra hoa, theo liều trên bao bì, và ngừng bón khi trời lạnh, ánh sáng yếu. ^[2] Không tự tăng liều để kích hoa.

Trong sản xuất, Viện Nghiên cứu Rau quả đổi công thức phân theo từng giai đoạn: phân có tỷ lệ đạm, lân, kali cân đối (20-20-20) khi cây sinh trưởng và phân giàu lân (9-45-15) trong giai đoạn xử lý ra hoa. ^[8] Khi chăm tại nhà, chỉ cần chọn phân dành cho lan phù hợp giai đoạn và pha đúng liều.

Chậu mới mua, đang có hoa không cần bón dồn. Hoãn bón khi rễ hỏng, cây bệnh hoặc vừa thay chậu. Nếu thấy lớp muối trắng bám trên giá thể, giảm liều phân và tưới xả bằng nước sạch ở chậu thoát nước tốt.

Chăm lan hồ điệp khi đang có hoa và trong dịp Tết

Khi lan đang nở, giữ chậu ở nơi sáng vừa, nhiệt độ ổn định, tránh gió nóng hoặc lạnh. Cành hoa dài nên có cọc đỡ; không uốn thẳng cành đã cong. Nếu được chăm đúng cách, hoa có thể bền ít nhất một tháng hoặc lâu hơn, tùy giống, độ nở lúc mua và môi trường trưng bày. ^[2]

Chậu lan chơi Tết thường ghép nhiều bầu trong một chậu trang trí; rêu, xốp và phụ kiện có thể che phần giá thể đang ướt. Hãy kiểm tra độ ẩm từng bầu, không để nước đọng ở đáy chậu ngoài, và không coi việc tưới lên lớp xốp là đã tưới đủ cho rễ. Nếu chậu ngoài không có lỗ thoát nước, nhấc từng bầu ra tưới rồi để ráo.

Đang mùa hoa, không nên tháo chậu hay thay giá thể chỉ để trang trí. Nếu phát hiện rễ thối, thân nhũn hoặc chậu ngập nước lâu ngày, ưu tiên cứu cây trước. Sau Tết, nếu cây vẫn còn nụ và lá khỏe, tiếp tục chăm như khi đang có hoa.

Chăm lan hồ điệp sau khi hoa tàn

Cắt cành hoa như thế nào?

Khi hoa đã rụng hết và cành chuyển vàng hoặc nâu, University of Maryland Extension hướng dẫn cắt cành cách đốt thứ hai khoảng 1,3 cm để cây có thể ra nhánh hoa mới. ^[2] Cách này không chắc chắn thành công và cây sẽ tốn thêm sức. Cành đã khô hẳn, hoặc cây ít lá, rễ yếu, nên cắt sát gốc để cây tập trung phục hồi.

Khử trùng kéo trước khi chuyển sang cây khác. Không giật cành khô hay bóc lá còn khỏe. Một lá già dưới cùng vàng dần có thể là lão hóa tự nhiên nếu rễ, gốc và các lá khác vẫn bình thường.

Giai đoạn phục hồi và khi nào cần trồng lại?

Sau khi hoa tàn, tiếp tục đặt cây nơi sáng gián tiếp, tưới theo độ ẩm giá thể và giảm phân nếu cây phát triển chậm. Theo dõi rễ mới và lá mới. Nếu rễ và giá thể vẫn tốt thì chưa cần thay chậu.

Giá thể nên được thay sau khoảng 1–2 năm, trước khi vỏ thông bắt đầu phân hủy. ^[2] Khi giá thể đã mục, rễ mềm đen hoặc cần tách chậu ghép, xem hướng dẫn trồng lại lan hồ điệp trước khi thực hiện; thời điểm thuận lợi là lúc cây bắt đầu ra rễ mới.

Lan hồ điệp có ra hoa lại không?

Có. Cây trưởng thành có lá và rễ khỏe có thể ra ngồng hoa mới. Thiếu sáng là nguyên nhân phổ biến nhất khiến lan không ra hoa lại; ngoài ra là bón phân chưa đúng và cây không có giai đoạn đêm mát. ^[4]

Phần lớn giống lan cần vài tuần có nhiệt độ ban đêm thấp hơn ban ngày khoảng 5–8°C, lý tưởng xuống 13–18°C, để hình thành ngồng hoa. ^[4] Trong sản xuất ở Việt Nam, Viện Nghiên cứu Rau quả xử lý ra hoa trong nhà lưới với nhiệt độ ban ngày 23–24°C, ban đêm 15–16°C, và chỉ áp dụng cho cây khoảng 18–20 tháng tuổi trở lên. ^[8] Tại nhà, chỉ nên thử với cây khỏe, ở nơi theo dõi được nhiệt độ và không bị mưa tạt; không ép cây chịu rét hay thay đổi nhiệt độ đột ngột.

Dấu hiệu lan hồ điệp có vấn đề và cách xử lý

Quan sát cùng lúc lá, rễ, nụ và giá thể: một triệu chứng riêng lẻ chưa đủ để kết luận cây bị bệnh. Cây có thân nhũn, mùi thối hoặc vết bệnh lan nhanh cần để riêng và xử lý ngay.

Bệnh thối đen do nấm Phytophthora palmivora gây thối rễ, thân và làm đổ cây; khi bệnh xuất hiện cần kiểm soát chặt lượng nước, không để cây bị ướt. ^[8] Chỉ dùng thuốc bảo vệ thực vật có trong danh mục được phép sử dụng và đúng liều ghi trên nhãn.

Tóm lại: mỗi tuần, kiểm tra ánh sáng, độ ẩm giá thể và bộ rễ trước khi quyết định tưới; chỉ bón phân loãng khi cây khỏe và đang phát triển. Khi hoa tàn, xử lý cành hợp lý rồi tiếp tục nuôi lá, rễ để chuẩn bị cho đợt hoa sau. Nếu cần thêm chậu lan để trưng hoặc tặng, tham khảo các mẫu lan hồ điệp tại Hoarosa, gồm lan vàng, lan trắng, lan tím và lan đỏ.